skrzypek, kompozytor i pedagog; ur. 10 lipca 1835, Lublin; zm. 31 marca 1880, Moskwa. Jego ojciec Tadeusz był znanym chirurgiem, matka Regina, córka warszawskiego mecenasa sztuki Józefa Wolffa, pianistką. W wieku pięciu lat Henryk rozpoczął naukę gry na skrzypcach pod kierunkiem Jana Hornziela, ucznia Ludwika Spohra, następnie w tajniki gry na tym instrumencie wprowadzał go Stanisław Serwaczyński, koncertmistrz Opery Budapesztańskiej. W 1843, otrzymawszy stypendium cara Mikołaja I, wyjechał do Paryża; dzięki stypendium, w ramach wyjątku jako obcokrajowiec w tak wczesnym wieku, dostał się na studia w Konserwatorium Paryskim. Został absolwentem klasy skrzypiec Lamberta-Josepha Massarta w 1846 roku, uzyskując Premier Prix jako najmłodszy skrzypek laureat. Po studiach koncertował w Rosji, występował na dworze carskim w Petersburgu, w miastach nadbałtyckich i w Wilnie, gdzie poznał Stanisława Moniuszkę. Koncertując w Niemczech nawiązał znajomość z Karolem Lipińskim, u którego pobierał lekcje prywatne. Następnie odbył roczny kurs harmonii w klasie Hipolita Colleta w Konserwatorium Paryskim, uzyskując główne wyróżnienie w 1850 roku.

Wraz z bratem Józefem występował we wszystkich większych miastach Rosji, w Europie Zachodniej, wszędzie wzbudzając nieopisany entuzjazm. Po ożenku postanowił znaleźć stałą pracę. Po rozmaitych próbach zdobycia posady solisty na dworach cesarskich, przeniósł się do Rosji i w 1860 otrzymał tytuł Solisty jego imperatorskiej mości, co się wiązało z pełnieniem funkcji solisty w Dyrekcji Teatrów Imperatorskich oraz wykładaniem w Szkole Teatralnej. Został również członkiem Rosyjskiego Towarzystwa Muzycznego: występował jako solista podczas koncertów, kierował kwartetem Towarzystwa, uczył gry na skrzypcach w tzw. klasach muzycznych Towarzystwa, przekształconych w 1862 w Konserwatorium Petersburskie. Według najnowszych danych pracował na stanowisku profesora klasy skrzypiec i zespołów kameralnych w latach 1862-1866. Tu swoją kilkuletnią owocną działalnością pedagogiczną stworzył zalążek petersburskiej szkoły skrzypcowej. Każdego roku przez co najmniej cztery miesiące koncertował w krajach Europy.

W 1872, po 12 latach, opuścił Rosję i udał się z Antonim Rubinsteinem na wielkie tournée koncertowe po Stanach Zjednoczonych. W ciągu 8 miesięcy artyści dali 215 koncertów. Wieniawski pozostał w Ameryce do 1874, koncertując m. in. w Kalifornii. Po powrocie do Europy w latach 1874-77 prowadził klasę skrzypiec w konserwatorium w Brukseli, jako następca chorego Henriego Vieuxtempsa. W gronie jego prywatnych uczniów znalazł się Eugène Ysaÿe. Henryk Wieniawski był zapraszany do współpracy przez znanych wykonawców i prestiżowe instytucje koncertowe. W 1879 ciężko już chory artysta wyruszył w kolejne tournée do Rosji. Ostatnie miesiące życia spędził w Moskwie, w domu mecenaski sztuki Nadieżdy von Meck, zaprzyjaźnionej z Piotrem Czajkowskim. Pochowany został w Warszawie na cmentarzu Powązkowskim.

Od 1935 roku odbywa się co 5 lat (z wyjątkiem okresu okupacji) Międzynarodowy Konkurs Skrzypcowy im. Henryka Wieniawskiego – pierwsza edycja miała miejsce w Warszawie, zaś od 1960 roku Konkurs organizuje Towarzystwo Muzyczne im. Henryka Wieniawskiego w Poznaniu. Jest ono inicjatorem i współorganizatorem również Międzynarodowego Konkursu Lutniczego im. Wieniawskiego, pielęgnuje i upowszechnia pamięć o swoim patronie. Gromadzi dokumenty i pamiątki, jest wydawcą publikacji na temat jego życia i twórczości, organizuje seminaria i konferencje naukowe.

Wiktoria Antonczyk

Grand caprice fantastique sur un thème original na skrzypce i fortepian, op. 1 (1846/1847)
Allegro de sonate, presto pour violon et piano concertant op. 2 (1848)
Rondo Russe na skrzypce i fortepian (1848)
Wielki duet na tematy hymnu rosyjskiego A. Lwowa na skrzypce i fortepian (1850)
Grand duo concertant na skrzypce i fortepian (1851)
Kujawiak a-moll na skrzypce i fortepian (1851)
Première polonaise de concert na skrzypce i orkiestrę, D-dur op. 4 (1852)
Adagio élégiaque na skrzypce i fortepian, A-dur op. 5 (1852)
Souvenir de Moscou, deux romances russes na skrzypce i orkiestrę op. 6 (1852)
Capricio-Valse na skrzypce i fortepian, E-dur op. 7 (1852)
Grand duo polonais pour violon et piano concertant, op. 8 (1852)
Romance sans paroles et Rondo élégant na skrzypce i fortepian, op. 9 (1852)
Le Carnaval russe, improvisations et variations humoresques na skrzypce i fortepian, op. 11 (1852)
Deux mazourkas de salon: 1. La champêtre, 2. Chanson polonaise na skrzypce i fortepian, op. 12 (1853)
L’école moderne, etudes-caprices na skrzypce solo, op. 10 (1853-1854)
Fantaisie pastorale na skrzypce i fortepian, op. 13 (ok. 1853)
Koncert I na skrzypce i orkiestrę, fis-moll op. 14 (1853)
Souvenir de Posen na skrzypce i fortepian, op. 3 (1854?)
Thème original varié na skrzypce i fortepian, op. 15 (1854)
Rozumiem, pieśń na głos z fortepianem (1854)
Rêverie na altówkę i fortepian, fis-moll (1855)
Scherzo-Tarantelle na skrzypce i fortepian, g-moll op. 16 (1855)
Légende na skrzypce i orkiestrę, op. 17 (1859)
Deux mazourkas caractéristiques: 1. Obertas, 2. Le Ménétrier na skrzypce i fortepian, op. 19 (ok. 1860)
Romance d'Antoine Rubinstein (1860)
Etudes-Caprices na dwoje skrzypiec, op. 18 (1862)-Koncert II na skrzypce i orkiestrę, d-moll op. 22 (1862)
Fantaisie brillante sur „Faust” opéra de Charles Gounod na skrzypce i orkiestrę, op. 20 (1865)
Polonaise brillante na skrzypce i orkiestrę A-dur op. 21 (1870)
Souvenir de San Francisco na skrzypce i fortepian (1874)
Gigue na skrzypce i fortepian, e-moll op. 23 (ok. 1876)
Fantaisie orientale na skrzypce i fortepian, a-moll op. 24 (1876)

Grabkowski Edmund, Henryk Wieniawski, Interpress, Warszawa 1985

Grabkowski Edmund, Henryk Wieniawski 1835 – 1880. Kalendarium, Towarzystwo Muzyczne im. H. Wieniawskiego, Poznań 1986

Grigorev Vladimir, Henryk Wieniawski. Życie i twórczość, Tłum. I. Winiarska, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, Poznań 1986

Suchowiejko Renata, Henryk Wieniawski: kompozytor na tle wirtuozowskiej tradycji skrzypcowej XIX wieku, Towarzystwo Muzyczne im. Henryka Wieniawskiego, Poznań 2005

Jazdon Andrzej, Henryk Wieniawski. Katalog tematyczny dzieł: dzieła wszystkie, Towarzystwo Muzyczne im. Henryka Wieniawskiego, Poznań 2009

Suchowiejko Renata, Henryk Wieniawski: wirtuoz w świetle XIX-wiecznej prasy, Towarzystwo Muzyczne im. Henryka Wieniawskiego, Poznań 2011