Organ Music on the restored instrument of Emanuel Štěpán Petr (1912, Op. 200) at the Church of St. Ignatius of Loyola in Prague, Czech Republic

Płyta jest rejestracją recitalu organowego wykonanego w dniu 7 sierpnia 2020 r. przez dr. Michała Szostaka na romantycznym instrumencie autorstwa Emanuela Štěpána Petra (1853-1930) w kościele św. Ignacego z Loyoli w czeskiej Pradze. Petr – nazywany czeskim Cavaillé-Collem – był jednym z najważniejszych czeskich organmistrzów, który rozwinął jedną z największych firm organowych w regionie; w ciągu prawie 50 lat swojego istnienia firma wyprodukowała łącznie 351 instrumentów na terenie Czech, Polski, Słowacji, Rumunii i Rosji.

Program recitalu zaplanowany został z uwzględnieniem uniwersalnego charakteru tych organów i nawiązywał do długiej historii muzycznej kościoła św. Ignacego z Loyoli w Pradze: dwa utwory przedbachowskie (liryczne preludium chorałowe z figurowanym cantus firmus Komm, heiliger Geist, Herr Gott Dietricha Buxtehudego oraz wspaniałe, napisane z niezwykłym muzycznym rozmachem tzw. „wielkie” Preludium i Fuga e-moll Nicolausa Bruhnsa) oraz romantyczny repertuar XIX wieku (trzy miniatury Fryderyka Chopina oraz dwa tańce – Boléro Lefébure-Wély’ego oraz Polonaise Wojciecha Kilara) podzielił czas z improwizowaną 6-częciową Symfonią Organową utrzymaną w XIX-wiecznym duchu francuskiego symfonizmu. Wyjątkowe walory organów Petra oraz doskonałe efekty prac zespołu Kánský-Brachtl przy rekonstrukcji tego instrumentu były powodem wydania nagrania tego koncertu na płycie CD. Całości dopełniły dwie improwizacje nagrane podczas próby do koncertu: otwierająca płytę żywiołowa Toccata oraz nastrojowa Idylle romantique oddzielająca repertuar barokowy od romantycznego. Materiał dźwiękowy zamieszczony na tej CD nie był w żaden sposób modyfikowany, stąd słychać np. bicie zegara m.in. w czasie ostatniej części improwizowanej Symfonii, czy też kroki osób będących w kościele podczas próby do koncertu. Również i te elementy podkreślają wyjątkowość tej CD, dodając dodatkowy wymiar w zakresie percepcji materiału muzycznego.

Barokowa szafa organowa pochodzi najprawdopodobniej z 1680 r., natomiast romantyczny instrument – o wiatrownicach stożkowych oraz trakturze mechanicznej wspomaganej dźwigniami Barkera – znajdujący się w głównej szafie to dzieło Emanuela Štěpána Petra powstałe w latach 1911-1912 z numerem opusowym 200. Widoczny pozytyw balustradowy jest obecnie całkowicie odrębnym i niezależnym instrumentem i posiada własny stół gry wbudowany w tył obudowy. Organy Petra stały na chórze do 1987 roku, kiedy to zostały rozebrane z powodu przebudowy konstrukcji chóru w związku z zaburzeniem jej statyki. Od lat 90-tych XX w. podejmowano próby przebudowy instrumentu, ponieważ działanie oryginalnego systemu powietrznego było zawodne, a przez to instrument był trudny w obsłudze, awaryjny, a jego regulacja niezwykle trudna. Zabytkowa szafa organowa była bardzo mała jak na tak duży instrument, a całkowity brak wolnej przestrzeni uniemożliwiał większość bieżących napraw. Na skutek tych czynników nastąpiło znaczne ograniczenie użyteczności instrumentu, tak że wraz z upływem czasu głosy sekcji pedałowej zamilkły zupełnie. Przez kilka lat toczyła się fachowa dyskusja na temat tego, w jakim kształcie odbudować (po demontażu) organy Petra tak, aby instrument był stylowo spójny i gwarantował efektywną funkcjonalność. W 2013 r. prace powierzono zespołowi organmistrzów Kánský-Brachtl, który dokonał przebudowy szafy organowej oraz rekonstrukcji całego mechanizmu organów. Projekt koncepcyjny, budowa mechanizmów oraz wykonanie dźwigni Barkera wykonał Jaromír Kánský, natomiast intonację przeprowadził Josef Brachtl. Za konserwację i renowację powierzchni odpowiadał Peter Stirber. Ostatecznie zrealizowano projekt powiększenia szafy organowej z oryginalnym zespołem brzmieniowym Petra. Instrument jest zbudowany całkowicie na nowo z zastosowaniem traktury mechanicznej wspomaganej dźwigniami Barkera. Zastosowano tutaj rozwiązania projektu Petra usuwając rozwiązania, które czas zweryfikował negatywnie. Po przeprowadzonych pracach, instrument uważany jest za jeden z najlepszych romantycznych organów w Pradze.

Do płyty – zamkniętej w dwułamowym digipacku – dołączono ilustrowaną książeczkę zawierającą dyspozycję organów, historię kościoła, historię organów, biografię budowniczego organów, biografię wykonawcy – wszystko w językach angielskim, czeskim i polskim.

Michał Szostak

www.michalszostak.org