Rosyjska muzyka okresu stalinowskiego

Dzieła trzech rosyjskich kompozytorów: Dymitra Szostakowicza, Nikołaja Miaskowskiego i Siergieja Rachmaninowa wykona w piątek, 23 marca 2012 roku o godz. 19.00 w Sali koncertowej Filharmonii Wrocławskiej znany wiolonczelista Tomasz Strahl i Orkiestra Symfoniczna Filharmonii Wrocławskiej pod batutą Michała Klauzy.

Dramatyczne dzieje polityczne narodu odcisnęły piętno na ich życiu i twórczości. Artyści stawali często przed wyborem między współpracą z władzami a popadnięciem w całkowitą niełaskę i koniecznością emigracji. Decyzja ta była zawsze trudna, ponieważ decydowała nie tylko o życiu samych kompozytorów, ale również o losie ich rodzin.
W 1936 roku w stalinowskiej Rosji młody Dymitr Szostakowicz (na zdjęciu) naraził się władzom po incydencie związanym z wystawieniem jego opery Lady Macbethmceńskiego powiatu. Stalin opuścił teatr bez słowa, co wówczas równoznaczne było niemalże z wyrokiem śmierci. W gazecie partyjnej ukazał się artykuł pt. Chaos zamiast muzyki, w którym kompozytor został posądzony o „lewicową zwyrodniałość”. W konsekwencji wszystkie jego utwory usunięto z afiszy. Od 1936 do 1938 roku prowadzono z „formalistycznym i obywatelsko-dekadenckim” artystą zimną wojnę. Kompozytor zmuszony był pisać w zgodzie z wymaganiami socjalistycznego reżimu. W 1954 roku, po śmierci Stalina, dyrektor Teatru Bolszoj, chcąc uczcić rocznicę wybuchu rewolucji październikowej, zamówił u Szostakowicza Uwerturę uroczystą. Kompozytor zakończył pracę nad utworem w ciągu zaledwie dwóch dni. Jego przyjaciel Lew Nikołajewicz Lebiediński opowiadał: „Prędkość, z jaką pisał on tę uwerturę była oszałamiająca… podczas gdy tak lekko pisał muzykę, mógł równocześnie rozmawiać i opowiadać dowcipy – tak jak legendarny Mozart. Śmiał się i chichotał, i jednocześnie komponował”. Dzieło okazało się wielkim sukcesem, a kompozytor przyznał później, iż w rzeczywistości Uwertura jest... radosnym świętowaniem śmierci Stalina.

Oskarżany przez władze rosyjskie o zachodni formalizm i dekadencję bywał również, komponujący w tradycyjnym stylu wzorowanym na muzyce Piotra Czajkowskiego, Nikołaj Miaskowski. Jednak jego Koncert wiolonczelowy napisany w ostatnich latach II wojny światowej w 1946 roku otrzymał Nagrodę Stalina przyznawaną za wybitne osiągnięcia w dziedzinie nauki, techniki, literatury i sztuki. Utwór ten usłyszymy w wykonaniu jednego z najlepszych polskich wiolonczelistów – Tomasza Strahla.

W wyniku rewolucji w 1917 roku Siergiej Rachmaninow stracił majątek, źródło utrzymania oraz stanął w obliczu konieczności porzucenia kariery muzycznej. Wraz z żoną i dwiema córkami opuścił Sankt Petersburg i ruszył w kierunku Helsinek. Rok później udał się do Stanów Zjednoczonych. Tańce symfoniczne należą do ostatnich utworów kompozytora, napisanych w jego letniej rezydencji w Szwajcarii.